FEDERA o przełomowej decyzji RPP ws. prawa do aborcji. "Rzeczywistość powoli się zmienia"

Rzecznik Praw Pacjenta (RPP) wydał decyzję, zgodnie z którą zagrożenie dla zdrowia psychicznego kobiety w ciąży jest przesłanką legalnego przerwania ciąży. Sprawę wywalczyła Fundacja na Rzecz Kobiet i Planowania Rodziny FEDERA. ryanking999 / 123rf.com

Od teraz kobiety będą mogły podpierać się pismem ważnego organu państwowego w egzekwowaniu prawa do ustawowej aborcji w publicznych szpitalach. Mowa o decyzji Rzecznika Praw Pacjenta (RPP), zgodnie z którą zagrożenie dla zdrowia psychicznego kobiety w ciąży jest przesłanką legalnego przerwania ciąży. To pokłosie sprawy, jaką w imieniu jednej z pacjentek prowadziła prokobieca organizacja FEDERA, której przedstawicielka wyjaśnia nam, co oznacza ten krok.

Jasne stanowisko RPP oznacza, że kobiety mają prawo domagać się od szpitala przerwania ciąży na podstawie zaświadczenia od psychiatry stwierdzającego, że kontynuacja ciąży zagraża zdrowiu psychicznemu, a odmowa przeprowadzenia tego zabiegu przez placówkę stanowi naruszenie prawa pacjentki. Rzecznik wyraził tę wykładnię w dokumencie z 13 marca 2023 r. o sygn. RzPP-DPR-WPZ.431.362.2021.PS. O tym, jakie możliwości przed pacjentkami otwiera ta decyzja i jak zmienia ona już dostęp do aborcji w Polsce, opowiada nam adw. Kamila Ferenc.

WYWIAD Z ADW. KAMILĄ FERENC

Fot. Marta Paczkowska / Fundacja na Rzecz Kobiet i Planowania Rodziny FEDERA

Jakie ścieżki prawne otwiera przed kobietami decyzja RPP w sprawie zdrowia psychicznego w sytuacji, gdyby szpital nadal odmawiał zabiegu aborcji mimo posiadanego zaświadczenia pacjentki od psychiatry?

Pacjentka, której odmówiono aborcji, może domagać się w sądzie cywilnym zadośćuczynienia pieniężnego i przeprosin (np. w ogólnopolskiej prasie) za naruszenie jej praw pacjenckich i dóbr osobistych. Może także złożyć skargę do Rzecznika Praw Pacjenta, który nałoży na placówkę obowiązek przeprowadzenia szkoleń personelu. Do dyspozycji pacjentki w takiej sytuacji jest także wniosek o wszczęcie postępowania wyjaśniającego: do Rzecznika Odpowiedzialności Zawodowej przy Okręgowej Izbie Lekarskiej (w związku z naruszeniem etyki lekarskiej) oraz do NFZ (w związku z niewykonywaniem kontraktu).

Czy ten dokument od RPP otwiera większe możliwości w zakresie nakładania na szpitale kary przez stosowne instytucje takie jak MZ, NFZ, RPP, a także, czy może być ważnym argumentem na drodze np. wytoczonej szpitalowi sprawy w sądzie?

Jak najbardziej tak. Uzasadnienie decyzji RPP zawiera uniwersalną wykładnię przepisów aborcyjnych. Ich niestosowanie, czyli bezzasadne nieudzielenie gwarantowanego świadczenia zdrowotnego, jest bezprawne. Narusza prawa danej pacjentki, ale także zobowiązania, jakie personel i placówki medyczne mają w ramach publicznego systemu opieki zdrowotnej.

Jak obecnie powinno wyglądać postępowanie kobiety (taka szybka ścieżka), która zgłosi się do dowolnego szpitala z zaświadczeniem od psychiatry jako przesłanką do ustawowej aborcji?

Pacjentce powinien zostać jak najszybciej wyznaczony termin udzielenia świadczenia, czyli przerwania ciąży. Nie ma jednak mowy o zwoływaniu konsylium czy oczekiwaniu, że pacjentka dostarczy jakieś dodatkowe zaświadczenia (np. od konsultanta wojewódzkiego ds. ginekologii). Przepisy są w tej mierze proste – wystarczy jedno zaświadczenie od lekarza specjalisty. Pacjentce należy w sposób klarowny i zrozumiały wytłumaczyć, jak będzie wyglądała cała procedura, zapytać o preferencje względem jej przebiegu (może życzy sobie wsparcia psychologa przed lub po – ale nie wolno tego narzucać), powiedzieć, że ma prawo do środków przeciwbólowych itd. Wszelkie formalności warto załatwić z pacjentką przed zabiegiem.

Jak FEDERA będzie reagowała, gdy jakiś szpital będzie odmawiał zabiegu mimo podstawionej pod nos decyzji RPP?

W takiej sytuacji będziemy w imieniu pokrzywdzonej pacjentki składać skargę do Rzecznika Praw Pacjenta i równocześnie pozew do sądu przeciwko szpitalowi.

Czy możemy powiedzieć, że po decyzji RPP już zmieniła się rzeczywistość aborcyjna w polskich szpitalach?

Od 2021 roku egzekwujemy w Polsce kilkaset (500-700) aborcji na podstawie przesłanki o zagrożeniu życia lub zdrowia. Po nagłośnionej w mediach decyzji RPP zgłosiło się już do nas kilka pacjentek, które same, bez naszej pomocy, skorzystały z zabiegu terminacji ciąży w polskich publicznych szpitalach, posiłkując się decyzją RPP. Placówki przeprowadziły je właśnie w oparciu o stanowisko tego urzędu. Ponadto udaje nam się egzekwować zabiegi w szpitalach, które dotąd stroniły od wykonywania aborcji, także rzeczywistość powoli się zmienia. Postęp obrazuje przygotowana przez nas mapka.

Dziękuję za rozmowę

Uzasadnienie decyzji RPP ws. aborcji

Z opinii RPP wynika, że art 4a ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 7 stycznia 1993 r. o planowaniu rodziny, ochronie płodu ludzkiego i warunkach dopuszczalności przerywania ciąży, a więc przesłanka mówiąca, że przerwanie ciąży może być dokonane wyłącznie przez lekarza w przypadku, gdy ciąża stanowi zagrożenia dla życia lub zdrowia kobiety ciężarnej, odnosi się także do zdrowia psychicznego kobiety w ciąży.

W przywołanym stanowisku Rzecznika Praw Pacjenta czytamy: przyjąć należy, że przez zdrowie, którego zagrożenie może stanowić przesłankę legalnego przerwania ciąży, należy rozumieć także zdrowie psychiczne kobiety w ciąży (ustawodawca nie ogranicza wprost możliwości terminacji ciąży jedynie do przypadków, gdy stanowi ona zagrożenie dla zdrowia fizycznego kobiety).

Bartłomiej Łukasz Chmielowiec, Rzecznik Praw Pacjenta. To jego urząd wydał decyzję, że przesłanka przerwania ciąży dotycząca zagrożenia dla zdrowia kobiety obejmuje również zdrowie psychiczne. Materiały prasowe / Rzecznik Praw Pacjenta / https://www.gov.pl/web/rpp/

Dodatkowo RPP powołuje się na stanowisko Prokuratora Generalnego wyrażone w toku postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym w sprawie zakończonej głośnym wyrokiem z dnia 22 października 2020 roku, który zdelegalizował aborcję z przyczyn embriopatologicznych. PG wskazał, że przesłanka ta nie może być odczytywana jako domniemanie zagrożenia dla zdrowia psychicznego kobiety ciężarnej.

W kolejnym zdaniu dodał jednak, że: jeżeli zaś świadomość upośledzenia lub nieuleczalnej choroby płodu miałaby prowadzić do istotnego zakłócenia zdrowia psychicznego, to zastosowanie powinna znaleźć przesłanka przerwania ciąży określona w art. 4a ust. 1 pkt 1 u.p.r. Oznacza to, że jeśli ciąża z wadami płodu zagraża zdrowiu psychicznemu kobiety, to aborcja jest dopuszczalna, ale na mocy pierwszej przesłanki.

Fundacja na Rzecz Kobiet i Planowania Rodziny FEDERA

Fragment komentarza Fundacji na temat decyzji RPP w sprawie aborcji w oparciu o przesłankę zdrowia psychicznego

Zmuszenie bowiem kogokolwiek do donoszenia ciąży prowadzić może do poważnych skutków zdrowotnych o podłożu psychicznym, w tym zaburzeń adaptacyjnych, stresu pourazowego czy myśli samobójczych. Możemy jedynie wyobrazić sobie, jak ciężki jest stan psychiczny kobiety, która dowiaduje się właśnie o poważnej wadzie genetycznej płodu.

Wygrana przez FEDERĘ sprawa

Decyzja Rzecznika Praw Pacjenta w sprawie interpretacji przesłanki zdrowotnej do przerwania ciąży to zasługa sprawy, jaką wszczęła Fundacja na Rzecz Kobiet i Planowania Rodziny FEDERA na wniosek jednej z pokrzywdzonych pacjentek. Kamila Ferenc, adwokatka pracująca dla Fundacji, reprezentowała 26-letnią wówczas kobietę, której Uniwersytecki Szpital Kliniczny w Białymstoku odmówił przeprowadzenia aborcji.

W grudniu 2021 r. kobieta w ciąży ze zdiagnozowaną akranią (bezczaszkowiem płodu) zgłosiła się do białostockiego szpitala z dwoma zaświadczeniami od psychiatrów potwierdzającymi, że kontynuacja ciąży z wadą letalną stanowi zagrożenie dla jej zdrowia psychicznego. Władze szpitala jednak odmówiły jej aborcji, powołując się na opinię ultrakonserwatywnego Instytutu Ordo Juris i nieaktualne przepisy aborcyjne.

Ostatecznie kobieta dzięki wsparciu FEDERY otrzymała pomoc w innym polskim szpitalu, który w oparciu o tę samą dokumentację medyczną przeprowadził u niej terminację ciąży, aby wyeliminować zagrożenie dla jej zdrowia psychicznego. Za pośrednictwem Fundacji pacjentka złożyła skargę do Rzecznika Praw Pacjenta na postępowanie szpitala w Białymstoku, zarzucając placówce naruszenie jej praw i przepisów ustawy.

– To wielka wygrana, stanowiąca pierwszy krok do uznania, że dobrostan kobiet stoi ponad ideologią, zdrowie psychiczne to równoprawna jego część, a wymuszona kontynuacja ciąży to tortura psychiczna – konkluduje na swojej stronie FEDERA. Wcześniej w obronie tzw. przesłanki psychiatrycznej wystąpił również Rzecznik Praw Obywatelskich Marcin Wiącek, o czym na:Temat informował w tym materiale.