Mózg nie działa tak, jak myśleliśmy. Wyobraźnia potrafi zaskoczyć naukowców

Brzmi jak paradoks. A jednak wystarczy przyjrzeć się pracy mózgu, by zobaczyć, że jego naturalnym stanem nie jest cisza. To raczej ciągły, wewnętrzny szmer.

Nasz mózg zużywa około 20 proc. energii całego organizmu. To całkiem sporo. Tyle że tylko ułamek tej puli idzie na bieżące czynności – czytanie, patrzenie, siedzenie. Różnica? Symboliczna. Około jednego procenta.

Cała reszta to aktywność własna. Neurony nieustannie wymieniają sygnały. Bez przerwy. Nieważne, czy oglądamy serial, śpimy, czy zamykamy oczy. Wniosek nasuwa się sam – mózg działa przede wszystkim od środka, a nie w reakcji na świat zewnętrzny.

Z pozoru wszystko jest proste. Światło wpada do oka, więc widzimy. W praktyce to sekwencja zdarzeń. Najpierw mózg wychwytuje proste elementy, takie jak linie i krawędzie. Potem mózg skleja je w kształty. Dalej rozpoznaje obiekty, twarze, sceny. Warstwa po warstwie, krok po kroku.

Ten mechanizm neurobiolodzy określają jako "feedforward activity", czyli "aktywność wyprzedzająca". Droga od surowych danych do znaczenia.

I tu zaczyna się robić ciekawie. Co się dzieje, gdy nie patrzymy, a mimo to coś widzimy?

Przez lata dominował pogląd, że wyobraźnia działa jak odwrócony proces widzenia. Zamiast zaczynać od światła, zaczynamy od idei – wspomnienia, pojęcia, twarzy zapisanej w pamięci. Ta informacja "schodzi w dół" układu wzrokowego. Aż do najprostszych struktur. Tam mózg odtwarza szczegóły – kontur żuchwy, kolor oczu, układ cieni.

Brzmi logicznie. Problem w tym, że rzeczywistość okazuje się bardziej skomplikowana.

Nowe badania opublikowane na łamach "Nature Communications" komplikują obraz. Wyobraźnia nie działa jak projektor. Nie pobudza neuronów tak, jak robi to prawdziwe widzenie. Zamiast tego… moduluje ich aktywność.

Mówiąc prościej – nie tworzy obrazu od zera. Raczej wybiera coś z tego, co już się dzieje w tle. Bo nawet przy zamkniętych oczach mózg generuje coś na kształt wizualnego szumu. Fragmenty twarzy. Zarysy ruchu. Strzępy form. Wszystko to istnieje w formie rozproszonej, właśnie jak cichy szum. Wyobraźnia działa jak filtr. Jedne sygnały wycisza, inne wzmacnia. I nagle z chaosu wyłania się znajomy obraz. Nie dlatego, że powstał. Dlatego, że został wydobyty.

Eksperymenty na zwierzętach pokazują coś jeszcze bardziej zaskakującego. U myszy wystarczy pobudzić kilkanaście neuronów, by wywołać konkretne zachowanie (np. sięgnięcie po słodką wodę). To niezwykle mała ingerencja, a jednak wystarczająca, by zmienić percepcję i decyzję. U ludzi skala jest większa, jasne. Ale zasada może być podobna. Liczy się nie liczba neuronów, lecz ich układ. I to, które sygnały zostaną stłumione.

Wyobraźnia nie jest jednak uniwersalna. Badania niedawno opublikowane na łamach "Cognitive science" pokazują, że około 1 proc. ludzi doświadcza afantazji – nie potrafią tworzyć obrazów w głowie. Na drugim biegunie jest hiperfantazja. Tam obrazy są niemal tak wyraźne jak rzeczywistość.

Skąd ta różnica?

Jedna z hipotez wskazuje na poziom "szumu". Osoby z mniej wyraźną wyobraźnią mają bardziej pobudliwe obszary wzrokowe. Ich mózg produkuje więcej spontanicznych sygnałów. Trudniej je uporządkować. W efekcie trudniej wyłowić z nich konkretny obraz.

Nowa hipoteza zmienia sposób myślenia o wyobraźni. To nie jest kreator obrazów, lecz selektor. Mechanizm, który porządkuje to, co już istnieje w mózgu. Dlatego wyobrażenia są zazwyczaj słabsze niż realne widzenie. Nie mają tej samej siły i spójności. Są raczej cieniem – uporządkowanym fragmentem większego chaosu.

Ale to właśnie ten cień pozwala nam planować, wspominać, marzyć. I być może lepiej rozumieć samych siebie.