Efekt jo-jo nie dla każdego jest groźny. Naukowcy wskazali, kto ryzykuje najbardziej

Najpierw restrykcyjna dieta, potem powrót do dawnych nawyków i kilogramy, które znów pojawiają się na wadze. Dla wielu osób to dobrze znany scenariusz. Czy takie cykle rzeczywiście rozregulowują organizm i sprawiają, że z czasem coraz łatwiej przytyć? Odpowiedź nie jest tak jednoznaczna, jak mogłoby się wydawać.

W nauce powtarzające się okresy chudnięcia i ponownego przybierania na wadze określa się jako weight cycling. Przez lata badacze zastanawiali się, czy taki cykl sprzyja dalszemu tyciu i zaburzeniom metabolicznym. Innymi słowy – czy efekt jo-jo zawsze szkodzi?

Nie ma na to jednoznacznej odpowiedzi. Jak zauważają Norbert Stefan i Faidon Magkos na łamach "Nature Reviews Endocrinology", u osób z otyłością nie wykazano wyraźnie, by powtarzające się chudnięcie i tycie samo w sobie prowadziło do dodatkowych szkód w dłuższej perspektywie.

Odchudzanie przy prawidłowej wadze również może mieć konsekwencje. Jeśli po każdej diecie kilogramy wracają, z czasem może wzrosnąć ryzyko otyłości. Część tego ryzyka wiąże się z predyspozycjami genetycznymi. Nie jest to jednak ostateczny werdykt. Autorzy analizują dostępne badania, a nie dowodzą, że efekt jo-jo zawsze szkodzi osobom szczupłym i pozostaje obojętny dla osób z otyłością. Do wyciągnięcia pewniejszych wniosków potrzebne są długoterminowe obserwacje.

Liczba na wadze nie mówi wszystkiego. Liczy się również skład ciała, czyli proporcje tkanki tłuszczowej i beztłuszczowej masy ciała, obejmującej m.in. mięśnie. Osoby z prawidłową masą ciała mogą podczas redukcji wagi tracić proporcjonalnie więcej beztłuszczowej masy niż osoby z otyłością. Może u nich także silniej obniżać się spoczynkowe zapotrzebowanie energetyczne.

Co dzieje się po zakończeniu diety? Odzyskane kilogramy nie muszą odpowiadać temu, co zostało utracone. Masa ciała może wracać w większym stopniu dzięki tkance tłuszczowej niż odbudowie beztłuszczowej masy. Jeśli taki schemat powtarza się wielokrotnie, skład ciała może zmieniać się niekorzystnie. Badacze wskazują na kilka możliwych przyczyn tych różnic. Nie u każdego ponowne przybranie na wadze oznacza jednak utratę mięśni i wzrost ilości tkanki tłuszczowej. Wiele zależy od przebiegu odchudzania, diety i ruchu.

Problem dotyczy również osób, które wcale nie muszą chudnąć. Faidon Magkos zwraca uwagę, że według przywołanych danych blisko 30 proc. osób bez nadwagi i otyłości chce schudnąć i podejmowało takie próby w przeszłości. Nie zawsze decydują o tym względy zdrowotne. Presja otoczenia i dążenie do szczupłej sylwetki również mogą skłaniać do kolejnych diet.

Wahania masy ciała nabierają dodatkowego znaczenia w czasie rosnącej popularności leków wspomagających odchudzanie. Choć robią furorę, jest jeden bardzo poważny haczyk – preparaty te mogą pomagać w leczeniu otyłości, ale nie są przeznaczone dla każdego, kto chce ważyć mniej.

Dodajmy, że Ozempic i Mounjaro biją rekordy sprzedaży, Polacy chudną, rynek rośnie do rozmiaru XXL, a zainteresowanie tymi środkami nie ogranicza się do osób z otyłością. Jak podkreśla Norbert Stefan, sięgają po nie także osoby z prawidłową masą ciała lub niewielką nadwagą, często z powodów estetycznych. O zasadności leczenia powinny jednak decydować wskazania medyczne, a nie sama chęć schudnięcia. Zdaniem autorów obawa przed efektem jo-jo nie powinna powstrzymywać osób z otyłością przed podjęciem leczenia. Nie wykazano, że powtarzające się próby schudnięcia muszą pogarszać rokowania.

Najważniejsze jest to, jak utrzymać osiągniętą wagę. Kolejne restrykcyjne diety i szybkie próby schudnięcia trudno zastąpią trwałą zmianę nawyków, a gwałtowna redukcja masy ciała może prowadzić do problemów zdrowotnych. Potrzeba również dalszych badań nad tym, jak powtarzające się wahania masy ciała wpływają na osoby z otyłością oraz te, które odchudzają się mimo prawidłowej wagi.

Na razie wniosek jest prosty – nie każdy powinien dążyć do niższej wagi, a strach przed efektem jo-jo nie powinien zniechęcać do leczenia otyłości, bo otyłość to choroba i trzeba ją leczyć, a nie z nią walczyć. Znaczenie ma nie tylko to, ile ważymy, lecz także stan zdrowia i powód, dla którego chcemy schudnąć.