Nie każda fala upałów wygląda tak samo. Czasami za wyjątkowo wysokimi temperaturami stoi zjawisko zwane kopułą ciepła. To potężny układ wysokiego ciśnienia, który działa niczym pokrywa zatrzymująca rozgrzane powietrze przy powierzchni ziemi. Może utrzymywać się przez wiele dni, a nawet tygodni, zwiększając ryzyko groźnych konsekwencji zdrowotnych.
W ocieplającym się klimacie takie zjawiska pojawiają się coraz częściej. W wielu regionach świata właśnie podczas ich występowania notuje się historyczne rekordy temperatur. Jak powstaje kopuła ciepła i dlaczego może być tak groźna dla ludzi?
Czym jest kopuła ciepła?
Choć nazwa może brzmieć skomplikowanie, mechanizm jest dość prosty. Kopuła ciepła (ang. Heat Dome) tworzy się, gdy rozległy wyż zatrzymuje nagrzane powietrze nad danym obszarem i utrudnia jego rozproszenie. Z czasem sytuacja się pogarsza – opadające powietrze ulega sprężeniu, a temperatura pod taką "przykrywką" jeszcze bardziej rośnie. W efekcie temperatura zamiast spadać, z każdym dniem może rosnąć. Porównanie do piekarnika nie jest przypadkowe: energia cieplna pozostaje zamknięta nad danym obszarem, a kolejne warstwy gorącego powietrza potęgują problem.
Takie układy należą do wyjątkowo trwałych. Potrafią przez długi czas pozostawać nad tym samym regionem, obejmując przy tym ogromne obszary. Największe zagrożenie pojawia się nocą. Kiedy temperatura praktycznie nie spada, organizm nie ma możliwości zregenerować się przed kolejnym gorącym dniem.
Za pojawianiem się kopuł ciepła stoją procesy zachodzące wysoko w atmosferze, ale także to, co dzieje się na powierzchni oceanów. Szczególne znaczenie ma temperatura tropikalnego Pacyfiku. Mocno nagrzana woda podgrzewa powietrze, które następnie może zostać przesunięte nad ląd i zatrzymane przez układ wysokiego ciśnienia. Swoją rolę odgrywa również prąd strumieniowy. Gdy jego ruch staje się wolniejszy lub bardziej nieregularny, układy pogodowe mogą przez długi czas pozostawać w tym samym miejscu. Gorące powietrze nie jest wtedy wypierane, a upał trwa.
Naukowcy od lat wskazują, że ocieplający się klimat sprzyja częstszym i dłuższym falom ekstremalnych temperatur – dlatego też dla wielu regionów kolejna fala upałów jest nieunikniona. Jednym z efektów tego trendu może być większa liczba kopuł ciepła.
Dlaczego kopuła ciepła jest tak niebezpieczna?
Największym problemem nie jest sam rekord temperatury, ale czas, przez jaki organizm musi funkcjonować w takich warunkach. Wieczorny spadek temperatury ma dla organizmu ogromne znaczenie. Gdy go brakuje, ciało nie odpoczywa, a skutki upału kumulują się z dnia na dzień. W takich warunkach łatwiej o odwodnienie, wyczerpanie cieplne czy udar. Wysoka temperatura dodatkowo obciąża układ krążenia i może zaostrzać przebieg wielu chorób przewlekłych.
Skala zagrożenia nie jest przesadzona. W 1995 roku fala upałów w Chicago i okolicach doprowadziła do śmierci około 739 osób w ciągu pięciu dni. W 2021 roku kopuła ciepła, która objęła zachodnią część Ameryki Północnej, przyczyniła się do setek zgonów w USA i Kanadzie.
Nie wszyscy jednak są narażeni w takim samym stopniu. Dla części osób ekstremalne temperatury mogą być szczególnie niebezpieczne. Największe ryzyko dotyczy:
W przypadku najmłodszych warto z wyprzedzeniem wiedzieć, jak ubrać dziecko w upał i jak przetrwać upały z niemowlakiem, ponieważ ich organizmy dopiero uczą się regulować temperaturę ciała.
Znaczenie ma nie tylko wiek czy stan zdrowia, ale również przyjmowane leki. Moczopędne, przeciwhistaminowe, wybrane preparaty przeciwdepresyjne czy środki stosowane w leczeniu chorób serca mogą osłabiać mechanizmy odpowiedzialne za termoregulację. Czasem dodatkowo sprzyjają utracie płynów. Ryzyko odwodnienia zwiększa również alkohol, podobnie jak część substancji psychoaktywnych.
Zobacz także
Wyczerpanie cieplne czy udar? Ta różnica może uratować życie
Jednym z pierwszych objawów przegrzania organizmu jest wyczerpanie cieplne. Najczęściej pojawiają się:
Znacznie groźniejszy jest udar cieplny. To stan bezpośredniego zagrożenia życia.
Do alarmujących objawów należą:
Udar cieplny to stan, w którym liczy się każda minuta. Jak najszybciej trzeba wezwać pogotowie ratunkowe, a do czasu przyjazdu zespołu ratownictwa przenieść poszkodowaną osobę w chłodne miejsce i rozpocząć schładzanie organizmu. Upał i przegrzanie to nie żarty, dlatego warto wiedzieć, kiedy wezwać lekarza, zanim dojdzie do najgorszego.
Jak bezpiecznie przetrwać ekstremalne upały?
Upalne lata mogą stać się nową codziennością. Wiele prognoz wskazuje, że okresy skrajnie wysokich temperatur będą pojawiały się częściej niż dotychczas, a kolejna fala upałów na horyzoncie oznacza, że nie odpoczniemy długo od wysokich temperatur. Lepiej więc nie czekać, aż żar stanie się trudny do zniesienia.
Podczas kopuły ciepła najważniejsze jest nie dopuścić do przegrzania organizmu. Mieszkanie warto przewietrzyć o poranku albo późnym wieczorem, gdy powietrze jest jeszcze stosunkowo chłodne. W ciągu dnia warto zamknąć okna i zasłonić rolety, aby spowolnić nagrzewanie wnętrz. Ochrony wymaga także organizm. Przewiewna odzież, nakrycie głowy, okulary przeciwsłoneczne i krem z filtrem pomagają zmniejszyć skutki działania promieni słonecznych. Nie należy również odkładać picia wody do momentu pojawienia się silnego pragnienia. To sygnał, że organizm już zaczyna odczuwać niedobór płynów. Zawroty głowy, osłabienie, trudności z koncentracją czy ciemniejszy mocz również powinny skłonić do ostrożności.
Sama ostrożność jednak nie wystarczy. Coraz większego znaczenia nabiera sposób projektowania miast. Więcej drzew, parków i zacienionych przestrzeni oraz budynki lepiej przystosowane do wysokich temperatur mogą wyraźnie ograniczyć skutki kolejnych fal upałów.
Nie przegap żadnej ważnej wiadomości i obserwuj nas w Google News!