Lawenda, kawa i... zgniłe jaja. Zapachy przejmują kontrolę nad naszym snem

To, że różnimy się charakterem czy temperamentem, nikogo już nie zaskakuje. Coraz więcej wskazuje jednak na to, że równie odmienne są mechanizmy odpowiedzialne za wyobraźnię – zarówno wtedy, gdy nie śpimy, jak i podczas snu. Temu właśnie postanowili przyjrzeć się naukowcy.

Zamknąć oczy i zobaczyć w myślach twarz bliskiej osoby? Dla wielu ludzi to naturalna czynność. Podobnie jak przywołanie obrazu ukochanego miejsca albo krajobrazu z wakacji. Nie każdy ma jednak taki dostęp do własnej wyobraźni. U części osób wewnętrzne obrazy po prostu się nie pojawiają.

Naukowcy określają ten stan mianem afantazji. Do niedawna kojarzono ją głównie z brakiem wyobrażeń wzrokowych. Badanie opublikowane w czasopiśmie "Scientific Reports" sugeruje jednak, że zjawisko jest znacznie szersze. Może obejmować także zdolność do odtwarzania w myślach dźwięków, zapachów, smaków i doznań związanych z dotykiem.

Autorzy pracy przekonali się o tym na własnym przykładzie. Oboje nie potrafią tworzyć obrazów w wyobraźni, ale ich doświadczenia poza tym są zupełnie różne. Jedna osoba bez problemu odtwarza w myślach melodie i słyszy muzykę. Druga nie potrafi wyobrazić sobie nawet własnego głosu. Podobnie jest z pozostałymi zmysłami. Jedna bez trudu przywołuje zapachy, smaki i dotyk, druga nie doświadcza ich wcale.

To właśnie te różnice skłoniły badaczy do zadania kolejnego pytania. Skoro wyobraźnia na jawie może działać tak różnie, naukowcy postanowili sprawdzić, czy podobnie wygląda to podczas snu.

Wyniki nie dały jednak prostej odpowiedzi. Jedna z autorek badania opisała swoje sny jako pozbawione obrazów i dźwięków. Nie oznacza to jednak pustki. Zamiast konkretnych scen doświadcza ona historii, w której pojawia się ruch, faktura i poczucie uczestniczenia w wydarzeniach. Drugi autor śni z kolei bardzo obrazowo. W jego snach nie brakuje scen, ruchu ani dźwięków, ale nie pojawiają się zapachy, smaki czy wrażenia dotykowe.

Naukowcy postanowili sprawdzić, czy podobny wzorzec występuje także u innych osób z afantazją.

Naukowcy sprawdzili to na większej grupie badanych. W eksperymencie wzięły udział 84 osoby z afantazją wzrokową oraz 121 osób, które nie mają problemów z tworzeniem obrazów w wyobraźni. Uczestnicy opowiadali o swoich snach i opisywali, jak na co dzień działa ich wyobraźnia. Analiza odpowiedzi przyniosła ciekawy wniosek. U wielu osób z afantazją sny odzwierciedlały sposób, w jaki ich umysł działa podczas czuwania. Jeżeli ktoś nie był w stanie przywołać w myślach zapachu albo dotyku, podobnych wrażeń często brakowało również w jego snach.

Nie zabrakło jednak wyjątków. Część uczestników twierdziła, że mimo braku świadomych obrazów na jawie śni niezwykle realistycznie. Ich sny były pełne szczegółowych scen. To sugeruje, że mechanizmy odpowiedzialne za wyobraźnię podczas snu i czuwania nie zawsze funkcjonują w identyczny sposób.

Badacze wskazują dwa możliwe wyjaśnienia.

Która z tych hipotez okaże się trafna? Na razie trudno o jednoznaczną odpowiedź. Autorzy podkreślają, że potrzebne są kolejne badania.

Interesujące różnice pojawiły się także wśród osób, które nie mają problemów z wyobraźnią. Aż 37 proc. badanych przyznało, że nigdy nie czuje we śnie zapachów. Z kolei 33 proc. stwierdziło, że ich sny są całkowicie pozbawione doznań dotykowych.

Badacze zauważyli jeszcze jedną zależność. Osoby, które łatwo wyobrażają sobie zapachy na jawie – choćby aromat świeżo przygotowanego obiadu – częściej deklarowały, że zapachy pojawiają się także w ich snach.

Wyniki badania przypominają, że nie istnieje jeden "typowy" sposób wyobrażania sobie świata. To, co dla większości osób wydaje się oczywiste – obraz ukochanej osoby, zapach ulubionej potrawy czy dźwięk znanej melodii – dla części ludzi po prostu nie istnieje w ten sam sposób. Ta wiedza może mieć praktyczne znaczenie. Z wizualizacji korzystają psychologowie, terapeuci i nauczyciele. Często zakładają przy tym, że każdy jest w stanie stworzyć w głowie określony obraz. Tymczasem dla niektórych osób takie polecenie jest równie trudne, jak opisanie koloru komuś, kto nigdy go nie widział.

Badania nad afantazją mogą więc pomóc nie tylko lepiej poznać mózg, ale również zrozumieć, jak różne mogą być nasze codzienne doświadczenia.