
Niektórzy przywołują w myślach obrazy z niezwykłą dokładnością. Takie zdolności fascynują naukowców, ale nie zawsze są powodem do zazdrości. Wyjątkowo żywa pamięć wzrokowa może utrudniać codzienne funkcjonowanie.
Wystarczy krótki rzut oka na stronę książki, by wyobrazić sobie jej niemal idealne odtworzenie. Tak zwykle przedstawia się pamięć fotograficzną. Mózg nie działa jednak jak dysk zapisujący obraz bez zmian. Psychologia opisuje zjawisko, które może ją przypominać: obrazowanie ejdetyczne, czyli wyjątkowo wyraziste wyobrażenia wzrokowe. Nie zawsze są one pomocne.
Czy pamięć fotograficzna naprawdę istnieje? Naukowcy rozróżniają dwa zjawiska
Potoczne wyobrażenie jest proste: ktoś patrzy na obraz, zapamiętuje go, a później odtwarza z fotograficzną dokładnością. Takiej zdolności nie udało się jednak przekonująco potwierdzić. Badacze opisują za to obrazowanie ejdetyczne. Osoba, która go doświadcza, przez krótki czas po zniknięciu obiektu może mieć wrażenie, że nadal widzi go przed sobą. Nie jest to wierna kopia: szczegóły mogą zanikać lub się zmieniać. APA zwraca uwagę, że "pamięć fotograficzna" bywa błędnie utożsamiana z tym zjawiskiem.
Mózg jednak nie przechowuje wspomnień jak fotografii. Łączy wybrane informacje z wcześniejszą wiedzą, dlatego przypominanie jest rekonstrukcją, a nie odtworzeniem gotowego zapisu. Wspomnienia można nawet zmanipulować – naukowcy z MIT sztucznie wykreowali w mózgu myszy fałszywe wspomnienia. Samo obrazowanie ejdetyczne jest rzadkie. Szacunki mówią o 0–11 proc. dzieci w wieku 6–12 lat, a u dorosłych opisuje się je znacznie rzadziej. Zdolność ta może też słabnąć z wiekiem.
Wyjątkowa pamięć wzrokowa ma też ciemną stronę. Czasami staje się problemem
Zdolności ejdetyczne opisywano również u dorosłych. W jednym z badań prowadzonych w społecznościach afrykańskich odsetek osób deklarujących takie doświadczenia wynosił:
Różnice nie dowodzą wrodzonej przewagi którejś społeczności. Badacze wskazywali m.in. na wpływ kultury i codziennych doświadczeń.
Jedna z metod badania polega na pokazaniu ilustracji przez około 30 sekund, a następnie zastąpieniu jej pustą, szarą planszą. Uczestnik opisuje to, co nadal widzi w wyobraźni. Badacze sprawdzają m.in. kolory, przedmioty i szczegóły sceny. Ważne jest jednak także wrażenie, że obraz wciąż znajduje się przed oczami. Samo przypomnienie sobie ilustracji nie wystarcza.
Co ciekawe, wyjątkowo żywe wyobrażenia nie zawsze są przyjemne. W czasopiśmie "Psychiatria Polska" opisano przypadek 36-letniego pacjenta, u którego pojawiały się natrętne obrazy ejdetyczne. Występowały nagle i były tak intensywne, że mężczyzna miał trudności z odróżnieniem ich od rzeczywistego widzenia – to skrajny przykład tego, jak wyobraźnia wpływa na to, co widzimy i słyszymy. Nie oznacza to, że każda osoba z bujną wyobraźnią wzrokową jest narażona na podobne problemy. Przypadek pokazuje jednak, że wyjątkowo żywe obrazy mogą być również źródłem cierpienia.
Zobacz także
Nie musisz mieć pamięci fotograficznej, żeby zapamiętywać więcej
Brak zdolności ejdetycznych nie oznacza słabej pamięci. W nauce większe znaczenie mają sposób pracy z informacjami i powtórki – to od nich warto zacząć, jeśli zastanawiasz się, jak trenować mózg, jak ćwiczyć pamięć i poprawić kreatywność. Pomaga tworzenie skojarzeń: nowe wiadomości łatwiej utrwalić, gdy połączymy je z czymś, co już znamy. Zamiast czytać definicję kolejny raz, spróbuj wyjaśnić ją własnymi słowami.
Pomaga też aktywne przypominanie. Po lekturze zamknij książkę i spróbuj odtworzyć najważniejsze informacje. To skuteczniejsze niż bierne przeglądanie tekstu. Osobom, które lepiej zapamiętują obrazy, mogą pomóc schematy i mapy myśli – to jedne z popularnych metod szybkiego zapamiętywania i uczenia się dla dzieci, ale sprawdzają się też u dorosłych. Liczy się to, by porządkowały wiedzę, nie ich wygląd. Znaczenie ma też sen. Podczas odpoczynku mózg utrwala wspomnienia – to jedna z 5 niesamowitych rzeczy, które twój mózg robi, kiedy śpisz – a niedosypianie osłabia koncentrację.
Pamięć fotograficzna nie jest warunkiem sprawnego umysłu. Mózg nie musi zachowywać każdego szczegółu otoczenia. Selekcja informacji pozwala skupić się na tym, co ważne. Brak fotograficznej dokładności nie musi być wadą.


