Liście szpinaku w pojemniku
Żelazo jest niezbędne dla zdrowia, jednak do uzupełnienia jego poziomu w organizmie mięso wcale nie jest konieczne Fot. Unsplash

Żelazo jest niezbędne do produkcji czerwonych krwinek i transportu tlenu. Samo jedzenie produktów, które je zawierają, nie gwarantuje jednak, że organizm dobrze je wykorzysta. To ważne zwłaszcza w dietach bezmięsnych.

REKLAMA

Żelazo uczestniczy przede wszystkim w produkcji hemoglobiny – białka obecnego w czerwonych krwinkach, które odpowiada za transport tlenu do tkanek. Nic więc dziwnego, że jego odpowiednia podaż ma tak duże znaczenie. Nie wystarczy jednak patrzeć wyłącznie na tabelę wartości odżywczych. Liczy się również to, ile pierwiastka organizm jest w stanie wykorzystać.

Nie tylko szpinak. Sposób przygotowania warzyw ma znaczenie

Żelazo hemowe, obecne głównie w mięsie i rybach, organizm przyswaja stosunkowo łatwo. Wchłanianie żelaza niehemowego z produktów roślinnych zależy natomiast w większym stopniu od składu posiłku.

Przykładowo szpinak zawiera żelazo, ale także szczawiany, które mogą ograniczać dostępność składników mineralnych. Ich ilość można zmniejszyć, gotując liście w wodzie. Część szczawianów przechodzi wtedy do płynu. Podobnie można przygotować boćwinę i liście buraka. Gotowanie powoduje jednak również straty części witamin.

Taką sałatę, kapustę czy pak choi można jeść na surowo albo krótko przygotować na parze. Warto łączyć je jednak z produktami bogatymi w witaminę C, która ułatwia wchłanianie żelaza.

Cytryna, zakwas i napoje. Pięć sposobów na więcej żelaza

Pierwszy sposób to wspomniane już dodawanie witaminy C do posiłków zawierających żelazo. Zwiększa ona przyswajanie jego niehemowej postaci, dlatego warto wiedzieć, w czym jest najwięcej witaminy C. Do sałatki z ciecierzycą wystarczy dodać sok z cytryny, a hummus podać z papryką. Owsiankę można połączyć z kiwi lub truskawkami.

Drugi trik wiąże się z fermentacją. Zboża, orzechy i nasiona zawierają kwas fitynowy, który może utrudniać wchłanianie żelaza. Podczas fermentacji część tego związku ulega rozkładowi. Dlatego długo fermentowany chleb na zakwasie może być korzystniejszym wyborem niż niektóre rodzaje zwykłego pieczywa. To dobra wskazówka dla osób, które zastanawiają się, jak wybrać najlepszy chleb.

Trzecia możliwość to produkty wzbogacane żelazem, np. płatki śniadaniowe czy pieczywo. Warto sprawdzić nie tylko ilość pierwiastka na opakowaniu, ale też jego formę. Niektóre związki są gorzej przyswajane, dlatego wysoka wartość w tabeli odżywczej nie zawsze oznacza równie dużą korzyść.

Czwarta wskazówka dotyczy napojów. Kawa i herbata zawierają polifenole, które ograniczają wchłanianie żelaza niehemowego. Nie trzeba z nich rezygnować, ale lepiej nie popijać nimi posiłku bogatego w ten pierwiastek. Zachowaj około dwóch godzin odstępu.

Piąty sposób to regularne sięganie po roślinne źródła żelaza: soczewicę, fasolę, ciecierzycę, tofu, pestki dyni i słonecznika, orzechy, pełnoziarniste produkty zbożowe oraz suszone owoce. Warto jeść też ciemnozielone warzywa liściaste.

Niedobór żelaza to nie tylko kwestia diety. Kiedy zrobić badania?

Roślinna dieta może dostarczać żelaza, ale osoby, które nie jedzą mięsa i ryb – niezależnie od tego, jaki rodzaj wegetarianizmu wybrały – powinny zadbać o różnorodność posiłków. Liczy się też wielkość porcji. 100 g ciecierzycy zawiera około 2 mg żelaza, brokułów – około 1 mg, a pestek słonecznika – około 6,4 mg. Garść pestek ważąca 30 g dostarczy jednak około 1,9 mg pierwiastka.

Jednak zapotrzebowanie zależy od wieku, płci i stanu fizjologicznego. Na niedobory szczególnie narażone są kobiety miesiączkujące, zwłaszcza przy obfitych krwawieniach, kobiety w ciąży – dlatego tak ważne jest to, co jeść w ciąży – oraz dzieci i nastolatki w okresie wzrostu.

Nie każdy niedobór da się wyrównać samą dietą. Przyczyną może być przewlekła utrata krwi, zaburzenia wchłaniania lub choroba przewlekła. Jeśli pojawiają się ciągłe zmęczenie i brak energii, bladość skóry, kołatanie serca czy duszność podczas wysiłku, warto porozmawiać z lekarzem. W diagnostyce wykorzystuje się m.in. morfologię krwi i oznaczenie ferrytyny, która pomaga ocenić zapasy żelaza. Sam pomiar żelaza w surowicy nie wystarczy. Nie należy też rozpoczynać suplementacji na własną rękę. Nadmiar pierwiastka może szkodzić, a preparaty przyjmowane bez rozpoznania przyczyny mogą opóźnić właściwe leczenie.